Kierownik pracowni

prof. zw. dr hab. Barbara Czopek-Kopciuch

Kontakt

Adres: al. Mickiewicza 31 
31-120 Kraków 

tel.: 12 632-56-92 
fax: 12 - 632-87-13


email:  Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Skład pracowni

- prof. zw. dr hab. Barbara Czopek-Kopciuch
- dr Urszula Bijak
- dr Iwona Nobis
- dr Urszula Wójcik
- mgr Paweł Dudek
- mgr Paweł Swoboda
- mgr Kinga Zawodzińska-Bukowiec

Z pracownią ściśle współpracują

- dr Rozalia Przybytek
- mgr Joanna Chłądzyńska

Dzieje Pracowni

W pierwszych latach istnienia Pracowni podjęto prace nad przygotowaniem wielkiego słownika historyczno-etymologicznego nazw miejscowych Polski. Zbieranie materiałów z drukowanych i rękopiśmiennych źródeł historycznych oraz map, a następnie opracowywanie trwało wiele lat, by w 1996 r. zaowocować drukiem pierwszego tomu słownika pt. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (NMP). Dotychczas ukazało się siedem tomów obejmujących hasła od A do N, a kolejny — ósmy (O – Pn) ukaże się niebawem, prace nad nim są w fazie końcowej. Słownik zawiera możliwie pełną dokumentację historyczną dla nazw wszystkich miast i wsi Polski (w granicach współczesnych) od pierwszych wzmianek w źródłach po współczesność, objaśnia pochodzenie, historię i zmiany, jakim ulegały nazwy w ciągu wieków. Redaktorem naukowym Słownika był aż do swojej śmierci prof. dr hab. Kazimierz Rymut, obecnie prof. Barbara Czopek-Kopciuch. Stałymi recenzentami są prof. Ewa Wolnicz i prof. E. Eichler. Recenzje tomów I-VII przygotowywała śp. prof. Ewa Rzetelska-Feleszko, której uwagom zespół i słownik zawdzięczają bardzo wiele.

Na bazie zgromadzonych przy pracy nad słownikiem materiałów powstały monografie syntetyczne dotyczące nazw miejscowych wielu regionów Polski.

Opracowywane są również polskie hydronimy. W ramach współpracy międzynarodowej z Akademią Nauki i Literatury w Moguncji opublikowano serięHydronymia Europaea (20 tomów).

Zakres badań

Nazwy miejscowe Polski

W Pracowni Toponomastycznej prowadzone są w chwili obecnej dwa duże projekty badawcze. W ramach pierwszego z nich, wspomnianego już słownika historyczno-etymologicznego nazw miejscowych Polski opracowywane są jego kolejne tomy. Słownik obejmuje nazwy miast i wsi oraz nazwy części miast, wsi i przysiółków, które w przeszłości były samodzielnymi obiektami osadniczymi. Wszystkie nazwy dotyczące tej samej miejscowości umieszczone są we wspólnym haśle. Jest to więc alfabetyczny słownik zidentyfikowanych i ściśle zlokalizowanych obiektów zamieszkanych, istniejących i zaginionych, znajdujących się na terenie Polski w jej współczesnych granicach.

Nagłówkiem hasła jest nazwa w dzisiejszym urzędowym brzmieniu ustalona na podstawie Wykazu urzędowych nazw miejscowości w Polsce z lat 1980-1982. Dla nazw miejscowości zaginionych jako tytuł hasła podawana jest najpóźniejsza odczytana forma. W przypadku nazw zestawionych z członami odróżniającymi typu Mały – Wielki, Nowy – Stary tytulikiem hasła jest człon utożsamiający (niezależnie od tego czy w formie urzędowej stoi na pierwszym czy na drugim miejscu), np. Borek, dziś Borek Mały i Borek Wielki, dwie wsi czy Glińcz, dziś Nowy Glińcz i Stary Glińcz. W wypadku gdy dwie miejscowości stanowiły od początku dwa odrębne obiekty, a człony odróżniające zostały wprowadzone  w celach administracyjnych, np. Nowy Sącz, Stary Sącz, sporządzamy dwa odrębne hasła.

Podstawową część artykułu hasłowego stanowi dokumentacja historyczna. Przytaczane są w porządku chronologicznym (według daty sporządzenia dokumentu) wybrane zapisy ilustrujące wszystkie warianty językowe nazwy. Materiał historyczny zamykają współczesne formy urzędowe nazw.

Kolejną częścią artykułu hasłowego jest objaśnienie genezy nazwy oraz zmian językowych zaświadczonych w jej dziejach. Objaśnienie pochodzenia nazwy polega na ustaleniu najstarszej, pierwotnej postaci nazwy, następnie wskazaniu podstawy, od której ojkonim pochodzi (wyraz pospolity słowotwórczo mu najbliższy, nazwa osobowa, nazwa geograficzna) oraz wydzieleniu w sposób strukturalny sufiksu (zdając sobie sprawę jednocześnie, że np. w sensie genetycznym pierwotne patronimika, nazwy służebne czy etniczne były formacjami bezsufiksalnymi).

Przy nazwach miejscowości pochodzących od nazw osobowych podawany jest odpowiedni antroponim za Słownikiem staropolskich nazw osobowych lub Słownikiem nazwisk współcześnie w Polsce używanych. Jeśli pozwalają na to informacje źródłowe lub historyczne, podajemy motywację realno-znaczeniową, cytując nazwę osoby założyciela lub pierwszego lokatora, związanego z miejscowością. Przy ojkonimach odapelatywnych podawany jest w objaśnieniu wyraz pospolity słowotwórczo najbliższy nazwie miejscowej. Opieramy się na zasobie leksykalnym Słownika staropolskiego, Słownika polszczyzny XVI wieku, Słownika języka polskiego (tzw. warszawskiego), Słownika gwar polskich Karłowicza i nowego Słownika gwar polskich pod red. Reichana, Słownika etymologicznego Sławskiego, Słownika gwar kaszubskich Sychty, podając przy wyrazach rzadkich znaczenie, do którego mógł nawiązywać toponim w chwili powstawania. Jeśli formacja nazewnicza nie znajduje dobrego wytłumaczenia na gruncie polskim, szukamy odpowiedników w innych językach słowiańskich lub odwołujemy się do rekonstrukcji prasłowiańskich. Po przedstawieniu etymologii tłumaczymy najważniejsze zmiany zachodzące w historii poszczególnych nazw. 
Przy objaśnianiu nazw obcych (głównie niemieckich i pruskich) przyjęto metody ustalone przez germanistów i bałtologów w opracowaniach dotyczących nazw danego języka. Przedstawiane są także sposoby ich przystosowania do polskiego systemu językowego.

Hasło kończy wykaz najważniejszej literatury; wydane drukiem poszczególne tomy Słownika historyczno-geograficznego Polski średniowiecznej lub równorzędne opracowania, onomastyczne monografie regionalne oraz artykuły poświęcone danej nazwie.

Odsyłacze sporządzane są od form językowych (nie graficznych), historycznie poświadczonych. Stosujemy je w sposób oszczędny, ponieważ większość nazw w swojej historii posiadała jakieś warianty.

Dorobek

• Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, red. K. Rymut, Kraków (t. I: A–B, 1996; t. II: C–D, 1997; t. III: E–I, 1999; t. IV: J–Kn, 2001; t. V: Ko–Ky, 2003; t. VI: L–Ma, 2005; t. VII: Mą–N, 2007); 
  
  
• Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, wyd. I Wrocław 1980; wyd. II Wrocław 1987; 
  
  
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa mazowieckiego, Kraków 2001;
  
  
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001;
  
  
• Barbara Czopek, Nazwy miejscowe dawnej ziemi chełmskiej i bełskiej (w granicach dzisiejszego państwa polskiego), Wrocław 1988;
  
  
• Barbara Czopek-Kopciuch, Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim, Kraków 1995;
  
  
• Aleksandra Galasińska, Nazwy miejscowe Kujaw (maszynopis); 
  
  
• Rozalia Przybytek, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens (Nazwy miejscowe pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschodnich), Stuttgart 1993;
  
  
• Urszula Wójcik, Nazwy miejscowe dawnego województwa rawskiego, Kraków 2001. 
  
  
• Kazimierz Rymut, Gewässernamen im Flußgebiet der oberen Weichsel von der Quelle bis zu Soła und Przemsza (Nazwy wodne dorzecza górnej Wisły od źródeł do Soły i Przemszy). Stuttgart 1993 (Hydronymia Europaea, t. 9);
  
  
• Kazimierz Rymut, Rechte Zuflüsse zur Weichsel zwischen Soła und Dunajec (Nazwy wodne prawobrzeżnych dopływów Wisły między Sołą a Dunajcem). Stuttgart 1996 (Hydronymia Europaea, t. 12);
  
  
• Kazimierz Rymut, Milan Majtán, Gewässernamen im Flubgebiet des Dunajec (Nazwy wodne dorzecza Dunajca). Stuttgart 1998 (Hydronymia Europaea, t. 13); 
  
  
• Kazimierz Rymut, Gewässernamen im rechten Zuflubgebiet der Weichsel zwischen Dunajec und Wisłok (Nazwy prawobrzeżnych dopływów Wisły między Dunajcem a Wisłokiem). Stuttgart 2000 (Hydronymia Europaea, t. 15); 
  
  
• Kazimierz Rymut, Gewässernamen im linken Zuflubgebiet der Weichsel zwischen Przemsza und Pilica (Nazwy lewobrzeżnych dopływów Wisły od Przemszy do Pilicy). Stuttgart 2001 (Hydronymia Europaea, t. 16); 
  
  
• Henryka Mól, Gewässernamen im Flußgebiet des Wieprz (Hydronimia dorzecza Wieprza). Wiesbaden-Stuttgart 1990 (Hydronymia Europaea, t.6);