Kierownik pracowni

prof. zw. dr hab. Teresa Smółkowa

Kontakt

ul. Ratuszowa 11 
03-450 Warszawa 

tel.: 22 - 619-98-54 
fax: 22 - 619-98-54 


email:  Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Skład pracowni

- prof. zw. dr hab. Teresa Smółkowa
- dr Krystyna Holly
- dr Beata Nowakowska
- mgr Anna Żółtak

Zakres badań

Obserwacja najnowszych zjawisk języka polskiego

• Ekscerpcja materiałów prasowych
• Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 2001 – 2005 (kolejna seria – NS4
• Współczesna polszczyzna. Słownik neologizmów (grant)

Głównym tematem badawczym Pracowni jest „Obserwacja najnowszych zjawisk języka polskiego”. Od 1972 roku zadaniem Pracowni jest gromadzenie i opracowywanie materiału wyrazowego obejmującego nową leksykę nienotowaną w dwóch powojennych słownikach języka polskiego: Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego (1958 –1969) oraz w słowniku pod red. M. Szymczaka (1978 – 1981).

Przez lata jedynym źródłem ekscerpcji była wysokonakładowa prasa niespecjalistyczna. W ostatnim okresie, jako uzupełniające źródło, wykorzystujemy także internet. Jedynym kryterium rozstrzygającym o uwzględnieniu danego wyrazu w naszym materiale jest kryterium leksykograficzne, tj. brak danego wyrazu w słownikach W. Doroszewskiego oraz M. Szymczaka (oznaczanych w naszych opracowaniach skrótem WD i MS). Data podana przy źródle w żadnym wypadku nie może być traktowana jako data powstania wyrazu.

W naszej pracy wykorzystujemy oryginalne cytaty opatrzone informacją, skąd pochodzą. Pozwalają one na korygowanie ewentualnych błędów w definicjach, egzemplifikują użycia wyrazów hasłowych w konkretnych tekstach oraz unaoczniają stan współczesnej polszczyzny. Spreparowane cytaty ułatwiają wprawdzie leksykografom pracę, ale nie mają wyżej określonych walorów ani wartości dokumentacyjnej. Opracowania „Obserwatorium Językowego” nie mają więc charakteru normatywnego, lecz pokazują współczesny język polski - głównie prasy – taki, jakim jest on w istocie.

Obecnie zgromadzono kartotekę obejmującą kilkadziesiąt tysięcy wyrazów. Tempo przyrostu nowego słownictwa, zwłaszcza terminologicznego i środowiskowego oraz zmiany w nim zachodzące, jest niesłychanie szybkie i w związku z tym wymaga stałej rejestracji.

Na podstawie neologizmów można ustalić, co w otaczającym współczesnego Polaka świecie uznaje on za szczególnie ważne, a jakie sfery są dla niego nieistotne, jak interpretuje te fragmenty rzeczywistości, które wyodrębnia z tła i nazywa. Sukcesywnie publikowane materiały mogą być wyzyskane nie tylko przez językoznawców, ale także przez specjalistów z różnych dziedzin humanistyki, zwłaszcza tych, którzy na podstawie faktów językowych wnioskują o leżących u ich podłoża zjawiskach psychologicznych, socjologicznych, historycznych i kulturowych.

Słownik neologizmów

W czerwcu 2009 roku Pracownia rozpoczęła realizację grantu „Współczesna polszczyzna. Słownik neologizmów”.

Celem projektu “Współczesna polszczyzna. Słownik neologizmów” jest opracowanie najnowszej warstwy słownictwa polskiego w formie słownika. Podstawą opracowania będą najnowsze i ciągle uzupełniane aż do momentu zakończenia pracy, materiały zgromadzone w Pracowni Obserwatorium Językowe Instytutu Języka Polskiego PAN. Wykonawcy zakładają, że opracowanie będzie zawierało głównie leksykę, która pojawiła się w polszczyźnie najpóźniej w ostatnim ćwierćwieczu. Część tej leksyki jest wprawdzie obecna w słownikach języka polskiego, wydawanych w latach 90-ych do chwili obecnej, ale leksemy te są rozproszone, niewyodrębnione za pomocą odpowiedniego kwalifikatora, wtopione w całość prezentowanego w nich słownictwa. Prezentacja samego zbioru nowej i najnowszej leksyki będzie więc wartością samą w sobie.

W “Słowniku neologizmów” hasłami będą pożyczki, rodzime formacje słowotwórcze, wyrazy, w których zaszły zmiany znaczeniowe (nawet dotyczące tylko zakresu użycia), homonimy oraz połączenia wyrazowemające różny charakter: zestawienia, frazeologizmy stałe i łączliwe.

Przedstawiany projekt, dzięki doborowi materiału wyrazowego (leksemy niespecjalistyczne), sposobowi jego opracowania w postaci ułożonych alfabetycznie artykułów hasłowych zawierających - poza definicjami, cytatami - także inne przydatne informacje (np. o występowaniu danego wyrazu w 5 współczesnych słownikach), ma charakter leksykograficzny i może być adresowany do szerokiego kręgu odbiorców. Słownik będzie miał charakter dokumentacyjny, a nie normatywny.

Informacje zawarte w artykule hasłowym projektowanego słownika i sposób ich opracowania mają na celu umożliwienie wszechstronnego – naukowego i praktycznego – wyzyskania zawartego w nim materiału. Pozwala on na: ustalenie ilości pożyczek – głównie ich obecności w różnych warstwach nowego słownictwa oraz obserwowanie przebiegu procesu stopniowej ich polonizacji; określenie produktywności rodzimych modeli słowotwórczych i formantów słowotwórczych oraz proporcji między strukturami rodzimymi i obcymi; stwierdzenie czy, i w jakim stopniu, neosemantyzmy są źródłem nowych jednostek leksykalnych a także przyczyną zmian zachodzących w leksyce; badania interdyscyplinarne (np. historia kultury materialnej, psychologia społeczna, semiotyka, antropologia); badania komparatywne, porównawcze w obrębie – głównie, choć nie tylko – języków słowiańskich; ustalenie, jakie klasy obiektów są uznawane za ważne, wyróżniane z tła i nazywane, które pola semantyczne powiększają się, a które kurczą, jak liczna jest grupa leksemów wartościujących, oceniających.

Proponowany projekt ma także walory praktyczne – będzie źródłem informacji dotyczących ortografii, znaczenia oraz łączliwości nowych wyrazów.

Niewątpliwą wartością przygotowywanego projektu będzie już sam fakt wyodrębnienia z całego zasobu leksykalnego wyłącznie leksyki najnowszej.

Kierownikiem projektu jest prof. dr hab. Teresa Smółkowa, wykonawcami dr K.Holly, dr B. Nowakowska, mgr A. Żółtak.

W ramach grantu dotychczas przygotowano siatkę haseł do całego słownika. Ukazał się także artykuł Teresy Smółkowej pt. Słownik neologizmów, Język Polski LXXXIX 4-5, Kraków IJP PAN, 2009.

Dorobek

W druku ukazały się trzy serie opracowań noszące wspólny tytuł Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy obejmujące: ekscerpcję z lat 1972 – 1981 (seria pierwsza), 1985 – 1992 (seria druga) oraz 1993 – 2000 (seria trzecia) wraz z suplementem do części wcześniejszych. Obecnie w opracowaniu jest czwarta seria obejmująca materiał wyrazowy z lat 2001 – 2005. Informacje zawarte w opracowaniu obejmują: wyraz hasłowy, definicję, cytat oraz informację o źródle.

Informacje zawarte w opracowaniu obejmują: wyraz hasłowy, definicję, cytat oraz informację o źródle.

Nowe słownictwo polskie. Materiały z lat 1972- 1981” (NS1)

W pierwszej serii (wyd. 1988 - 1989) artykuł hasłowy zawierał wyraz hasłowy, definicję, cytat i informację o jego źródle. Uwzględniono neosemantyzmy i w niewielkim stopniu, połączenia wyrazowe. Przykładowe hasła:

kładka* ‘przejście dla pieszych nad jezdnią’: Nad ul. Grochowską przy pętli tramwajowej montuje się kolejną kładkę dla pieszych. ŻW 65/1980.

blokada etatów ‘wstrzymanie przyjęć do pracy’: Obywatel nie zawsze wie o wielu innych rzeczach: o priorytetach w zatrudnieniu, o zdarzających się tak zwanych blokadach etatów czy, przeciwnie – o ich odblokowaniach. Kult 10/1980.

Nowe słownictwo polskie. Materiały z lat 1985-1992” (NS2)

W drugiej serii (wyd. 1998 - 1999) artykuł hasłowy wzbogacono o kwalifikatory umieszczone przy hasłach nienależących do leksyki ogólnej. Uwzględniono też znaczną ilość połączeń wyrazowych oraz frazeologizmów.

W odmienny sposób opracowano artykuły hasłowe wyrazów złożonych, których pierwszy człon stanowią cząstki: a-, arcy-, anty-, itp. Jako odrębne hasła opracowano tylko takie struktury, których znaczenie nie jest sumą znaczeń obu części (np. neobrunatny w zn. ‘neofaszysta’). Pierwsze człony wyrazów złożonych traktowano jak odrębne hasła, podawano ich znaczenie i tylko wymieniano wyrazy, w których występują; zamiast cytatu podawano: obok przymiotników określone przez nie rzeczowniki (np. neobolszewicki (metody), obok przysłówków – czasowniki (np. antyustrojowo (nastawiać).

Różnice w stosunku do NS1:

• wprowadzenie kwalifikatorów Przykładowe hasła

• uwzględnienie bardzo dużej ilości frazeologizmów Przykładowe hasła

• włączenie dużej ilości połączeń wyrazowych. Przykładowe hasła

• wprowadzenie innego sposobu opracowania haseł przedrostkowych Przykładowe hasła

• dodanie w definicji odsyłacza (p.) Przykładowe hasła

Nowe słownictwo polskie. Materiały z lat 1993-2000” (NS3)

W trzeciej serii (wyd. 2004 – 2006) utrzymano zasady opracowania haseł stosowane w drugiej serii. W zasobie uwzględniono także wyrazy umieszczone w poprzednich seriach, o ile wystąpiły w innej formie ortograficznej. W przypadku neosemantyzmów (oznaczonych w materiale * - gwiazdką) nowością było przytoczenie na końcu artykułu hasłowego definicji ze słowników języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego i M. Szymczaka (zwykle w formie skróconej, umożliwiającej jednak zauważenie różnic znaczeniowych) lub z dwóch wcześniejszych naszych opracowań NS1 i NS2.

W uzasadnionych wypadkach (np. biały strajk) przytaczano także definicje z NS, np. biały marsz (NS2). [link] Dzięki temu czytelnik, szczególnie leksykograf /językoznawca, może ocenić trafność tych, niełatwych przecież, rozstrzygnięć, co do których sami opracowujący mieli i mają niekiedy wątpliwości.
Najważniejszym novum w trzeciej serii jest podanie na końcu artykułu hasłowego – po źródle – w postaci inicjałów imion i nazwisk redaktorów naukowych informacji o występowaniu danego hasła, w którymś z nowych słowników języka polskiego [pod red. BD – Boguslawa Dunaja. MB –Miroslawa Bańki, SD – Stanisława Dubisza. HZ – Haliny Zgółkowej]. Jest to rozwiązanie czasochłonne, ale płynące z niego korzyści są na tyle oczywiste, że nie ma potrzeby ich uzasadniania.

Różnice w stosunku do NS2.

• w neosemantyzmach - podanie definicji z WD, MS lub NS. Przykladowe hasla

• przytoczenie dodatkowej informacji z NS. Przykladowe hasla

• podanie informacji o obecności hasła w innych słownikach. Przykladowe hasla

Nowe słownictwo polskie. Materiały z lat 2000- 2005: (NS4)

Obecnie w opracowaniu jest czwarta seria obejmująca materiał wyrazowy z lat 2001 – 2005.

Publikacje

Książki pracowników zatrudnionych w Pracowni Obserwatorium Językowe:

• T. Smółkowa, Słownictwo i fleksja Lalki B. Prusa. Badania statystyczne, Wrocław 1974; T. Smółkowa, Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników, Wrocław 1976; T. Smółkowa, D. Tekiel, Nowe słownictwo polskie. Przymiotniki i przysłówki, Wrocław 1977; D. Kopcińska, T. Smółkowa, A. Ściebora, D. Tekiel (red.), Nowe słownictwo polskie, Materiały z prasy lat 1972 – 8
  • Część I, A – O, Wrocław 1988 Część II, P – Ż, Wrocław 1989;
  T. Smółkowa, Nominacja językowa. Na materiale nazw rzeczownikowych, Wrocław 1989; K. Holly, Fonetyka w gwarze Żywiecczyzny, Wrocław 1993; K. Holly, B. Nowakowska, T. Smółkowa (red.), D. Tekiel, A. Żółtak, Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 1985 – 92
  • Część I, A – O, Kraków 1998 Część II, P – Ż, Kraków 1999;
  K. Holly, A. Żółtak, Słownik wyrazów zapomnianych, PWN, Warszawa 2001; T. Smółkowa, Neologizmy we współczesnej leksyce polskiej, Pułtusk – Kraków 2001; K. Holly, B. Nowakowska, T. Smółkowa (red.), A. Żółtak, Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 1993 – 2000
  • Część I, A – H, Kraków 2004 Część II, I – O, Kraków 2004 Część III, P – Ś, Kraków 2005 Część IV, T – Ż, Kraków 2006;
  B. Nowakowska, Nowe połączenia wyrazowe we współczesnej polszczyźnie, Kraków 2005.

Historia / Powstanie pracowni

Pracownię utworzył w 1970 roku prof. W. Doroszewski. Obserwatorium Językowe wchodziło w skład Zakładu Językoznawstwa w Warszawie i było do 1973 r. częścią Instytutu Badań Literackich. Od roku 1974 Pracownia wraz z Zakładem Językoznawstwa stała się Warszawskim oddziałem Instytutu Języka Polskiego z siedzibą w Krakowie.

Pierwszym kierownikiem Pracowni była dr Alina Ścibora, a od 1985 r. do chwili obecnej. jest nim prof. dr hab. Teresa Smółkowa. Pracownikami Obserwatorium byli m.in: mgr Danuta Tekiel, dr Dorota Kopcińska. Obecnie w Obserwatorium pracuje 5 osób.

Pierwszą opublikowaną pracę stanowiło językowe opracowanie przez T. Smółkową i D. Tekiel powojennego słownictwa zawartego w 11 tomowym Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego. Efektem przeprowadzonej analizy (głównie słowotwórczej) było wydanie dwóch książek: T. Smółkowa, „Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników”, Wrocław 1976 oraz T. Smółkowa, D. Tekiel „Nowe słownictwo polskie. Przymiotniki i przysłówki” (1977).